ชุมชนอนุรักษ์ป่าสาธารณะบ๊ะออนซอน

“บ๊ะออนซอน จากป่าสาธารณะ สู่ความยั่งยืนของชุมชน”

           ชุมชนบ๊ะออนซอน จังหวัดหนองบัวลำภู รวมพลังคนทั้ง 12 หมู่บ้าน บริหารจัดการป่าสาธารณะบ๊ะออนซอน พื้นที่ 2,184 ไร่ โดยใช้ธรรมนูญชุมชนเป็นกติกากลางที่คนยอมรับและร่วมปฏิบัติ โครงสร้างการบริหารเปิดโอกาสให้ผู้นำชุมชน องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น วัด โรงเรียน และอาสาสมัครท้องถิ่นรักษ์โลกกว่า 476 คน มีบทบาทร่วมกัน ทำให้การดูแลรักษาป่าเป็นภารกิจร่วมของทั้งตำบล จากการบริหารที่เข้มแข็ง ชุมชนสามารถจัดการพื้นที่ป่าอย่างเป็นระบบ แบ่งการใช้ประโยชน์ออกเป็น 14 โซน เพื่อรักษาสมดุลระหว่างการอนุรักษ์และการใช้ประโยชน์อย่างยั่งยืน ควบคู่กับกิจกรรมฟื้นฟูป่า แหล่งน้ำ และการลดการใช้สารเคมีในพื้นที่เกษตรรอบป่า ส่งผลให้ระบบนิเวศฟื้นตัวและความอุดมสมบูรณ์เพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน

            หลังได้รับรางวัลลูกโลกสีเขียว ชุมชนยังขยายพื้นที่สีเขียวในวัด โรงเรียน และครัวเรือน รวม 282 ไร่ ทำให้ป่าเชื่อมโยงกับวิถีชีวิตของคนในชุมชนอย่างใกล้ชิด ป่าสาธารณะจึงกลายเป็นฐานทรัพยากรที่ต่อยอดสู่กลุ่มวิสาหกิจชุมชน เช่น การแปรรูปอาหารป่า เห็ด สมุนไพร และผลิตภัณฑ์ผ้าทอพื้นเมือง สร้างรายได้เสริมให้สมาชิกและกลุ่มรวมหลายแสนบาทต่อปี ควบคู่กับการสร้างมูลค่าจากทรัพยากรป่ารวมกว่า 14.4 ล้านบาทต่อปี ชุมชนสามารถกระจายรายได้ ลดรายจ่าย และสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจควบคู่การอนุรักษ์ เยาวชนและคนรุ่นใหม่ได้รับการบ่มเพาะผ่านการเรียนรู้จากพื้นที่จริง ทำให้การดูแลป่าดำเนินต่อเนื่องยาวนานกว่า 25 ปี และพิสูจน์ให้เห็นว่า บ๊ะออนซอนสามารถเปลี่ยนป่าสาธารณะให้เป็นทั้งฐานชีวิต ฐานเศรษฐกิจ และฐานความยั่งยืนของชุมชนได้อย่างเป็นรูปธรรม

ภูมิหลังของชุมชน

         ชุมชนอนุรักษ์ป่าสาธารณะบ๊ะออนซอน ตำบลอุทัยสวรรค์ อำเภอนากลาง จังหวัดหนองบัวลำภู เป็นชุมชนที่รวมพลังของคนจากหลากหลายถิ่นฐานและชาติพันธุ์ภายใต้ชื่อ “ไทครัว” โดยอพยพมาเมื่อปี 2493 เพื่อปกป้องและฟื้นฟูทรัพยากรป่าสาธารณะซึ่งเป็นฐานชีวิตร่วมกัน ได้กำหนดเขตพื้นที่ทำเลเลี้ยงสัตว์ไว้ใช้ประโยชน์ร่วมกัน ประมาณ 2,500 ไร่ กลายเป็นพื้นที่ป่าสาธารณะบ๊ะออนซอนในปัจจุบัน โดยคำว่า “บ๊ะ” หมายถึง พื้นที่ที่ลาดลุ่มแอ่งขนาดเล็ก บ๊ะทุกที่มีความชุ่มน้ำ เป็นแหล่งต้นน้ำที่มีลักษณะสูงและต่ำ ชุมชนใช้เป็นทำเลเลี้ยงสัตว์ “ออนซอน” หมายถึง น่าชื่นชม มีความสวยงาม มีน้ำทั้งปี ดังนั้นคำว่า “บ๊ะออนซอน” หมายถึง พื้นที่ที่เป็นที่ลาดลุ่มแอ่งขนาดเล็กที่มีความสวยงาม น่าชื่นชม แนวคิดหลักของชุมชนคือ “ป่าคือชีวิต ป่าคือปากท้อง และป่าคืออนาคตของลูกหลาน” โดยยึดหลักการมีส่วนร่วม การใช้ธรรมนูญชุมชนเป็นเครื่องมือบริหารจัดการ และการบูรณาการการอนุรักษ์เข้ากับเศรษฐกิจ สังคม และสุขภาวะของคนทั้งตำบล

          ป่าสาธารณะบ๊ะออนซอน เดิมเป็นพื้นที่ทำเลเลี้ยงสัตว์ของชุมชนประมาณ 2,500 ไร่ แต่ในช่วงปี 2507 ได้ถูกกลุ่มอิทธิพลภายนอกเข้ายึดครองและออกเอกสารสิทธิ์ทับซ้อน ส่งผลให้ชุมชนสูญเสียพื้นที่ทำกินและแหล่งอาหาร ชาวบ้านจึงรวมตัวกันต่อสู้ด้วยสันติวิธี ผ่านการเจรจาและการรวมพลังของทั้ง 12 หมู่บ้านอย่างต่อเนื่องยาวนานหลายปี จนสามารถทวงคืนผืนป่ากลับมาได้

         บทเรียนสำคัญของชุมชนคือ เมื่อได้พื้นที่กลับคืนมาจะต้องสร้าง “หลักประกันระยะยาว” เพื่อไม่ให้ประวัติศาสตร์ซ้ำรอย ชุมชนจึงผลักดันให้ป่าผืนนี้เข้าสู่กลไกการคุ้มครองทั้งทางกฎหมายและทางสังคม เช่น การขึ้นทะเบียนเป็นพื้นที่สาธารณะ การสร้างธรรมนูญประชาชน และการใช้กลไกองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นเกราะป้องกันทรัพยากร

ความโดดเด่นของผลงานรางวัลลูกโลกสีเขียวประเภทชุมชน ครั้งที่ 17 ปี 2558

          ชุมชนอนุรักษ์ป่าสาธารณะบ๊ะออนซอน จังหวัดหนองบัวลำภู มีความโดดเด่นจากการรวมพลังของคนทั้งตำบลในการทวงคืนและปกป้องป่าสาธารณะซึ่งเป็นฐานชีวิตของชุมชน จนสามารถดูแลรักษาพื้นที่ป่า 2,184 ไร่ ให้คงความอุดมสมบูรณ์ได้อย่างต่อเนื่อง ความเข้มแข็งของชุมชนสะท้อนผ่านการจัดทำ ธรรมนูญประชาชน เป็นกติกากลางในการบริหารจัดการป่า น้ำ ที่ดิน และสิ่งแวดล้อม โดยทุกภาคส่วนมีส่วนร่วมอย่างแท้จริง

        จุดเด่นสำคัญ คือ การจัดการทรัพยากรแบบบูรณาการที่เชื่อมโยงการอนุรักษ์กับความมั่นคงทางอาหารและเศรษฐกิจชุมชน ป่าสาธารณะถูกพัฒนาให้เป็นแหล่งอาหาร แหล่งเรียนรู้ และแหล่งรายได้ สร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจจากทรัพยากรป่าหลายล้านบาทต่อปี ควบคู่กับการลดรายจ่ายและฟื้นฟูสุขภาวะของคนในชุมชน ความสำเร็จดังกล่าวทำให้บ๊ะออนซอนกลายเป็นต้นแบบระดับประเทศของการจัดการป่าสาธารณะโดยชุมชน ที่พิสูจน์ให้เห็นว่าการอนุรักษ์สามารถเดินควบคู่กับคุณภาพชีวิตและความยั่งยืนได้อย่างเป็นรูปธรรม

การปรับเปลี่ยนหลังจากได้รับรางวัลลูกโลกสีเขียว ประเภทชุมชน ครั้งที่ 17 ปี 2558

          หลังได้รับรางวัลฯ ชุมชนไม่ได้หยุดอยู่ที่การ “รักษาป่าเดิม” แต่ขยายแนวคิดสู่การเพิ่มพื้นที่สีเขียวและการยกระดับคุณภาพชีวิต โดยสามารถขยายพื้นที่ป่าในรูปแบบต่าง ๆ รวม 282 ไร่ ได้แก่ ป่าในวัดและสำนักสงฆ์ 178 ไร่ ป่าในโรงเรียน 14 ไร่ และป่าในครัวเรือนและหัวไร่ปลายนา 90 ไร่ ชุมชนยังนำเทคโนโลยีพลังงานทางเลือกมาใช้ โดยติดตั้งโซลาร์เซลล์จำนวน 284 ครัวเรือน สามารถลดค่าใช้จ่ายด้านพลังงานรวมกว่า 17 ล้านบาทในระยะเวลา 3 ปี พร้อมทั้งส่งเสริมการจัดการขยะครบวงจร ธนาคารขยะมีสมาชิก 595 คน และแปรรูปขยะอินทรีย์เป็นปุ๋ย เพื่อลดปัญหา PM 2.5 และลดต้นทุนการเกษตร

          ป่าสาธารณะบ๊ะออนซอนทำหน้าที่เป็น “ตู้กับข้าวของชุมชน” สร้างทั้งความมั่นคงทางอาหารและรายได้ของชุมชน โดยสามารถสร้างมูลค่าทางเศรษฐกิจจากทรัพยากรป่า เช่น เห็ด หน่อไม้ ไข่มดแดง พืชสมุนไพร และสัตว์น้ำ รวมกว่า 14.4 ล้านบาทต่อปี ขณะเดียวกันการทำไร่นาสวนผสมและเกษตรพอเพียงสามารถสร้างรายได้เสริมเพิ่มอีก 1.8 ล้านบาทต่อปี ชุมชนยังต่อยอดสู่วิสาหกิจชุมชน เช่น กลุ่มทอผ้าพื้นเมืองทุกหมู่บ้าน แปรรูปเป็นผ้าฝ้ายย้อมสีธรรมชาติและผ้าไหมอัตลักษณ์ สร้างรายได้รวมประมาณ 244,000 บาทต่อปี และสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจให้กลุ่มสตรีและผู้สูงอายุ

        การอนุรักษ์ของบ๊ะออนซอนไม่ได้จำกัดอยู่ที่คนรุ่นปัจจุบัน แต่ถูกออกแบบให้ส่งต่อสู่อนาคต ผ่านการบูรณาการกับระบบการศึกษา โรงเรียนในพื้นที่ใช้ป่าชุมชนเป็นห้องเรียนธรรมชาติ มีการจัดกิจกรรมเข้าป่า เรียนรู้สมุนไพร ระบบนิเวศ และภูมิปัญญาท้องถิ่นจากปราชญ์ชาวบ้าน นอกจากนี้ยังมีการจัดตั้งกลุ่มอาสาสมัครเยาวชน และการฝึกอบรมอาสาสมัครท้องถิ่นรักษ์โลก (อถล.) เยาวชน เพื่อสร้างผู้นำด้านสิ่งแวดล้อมรุ่นใหม่ ทำให้การอนุรักษ์ไม่ขาดช่วงและมีพลังต่อเนื่องจากรุ่นสู่รุ่น

            ผลลัพธ์ที่เด่นชัดคือ ป่าสาธารณะบ๊ะออนซอนยังคงความอุดมสมบูรณ์และมีความหนาแน่นเพิ่มขึ้นต่อเนื่องมากกว่า 25 ปี ระบบนิเวศฟื้นตัว แหล่งน้ำมีตลอดปี ลดความเสี่ยงอุทกภัยและภัยแล้ง ขณะเดียวกันคนในชุมชนมีรายได้ ลดรายจ่าย และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ชุมชนกลายเป็นต้นแบบระดับภูมิภาคด้านการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ การใช้ธรรมนูญชุมชน และการเชื่อมโยงการอนุรักษ์กับเศรษฐกิจพอเพียง เป็นตัวอย่างชัดเจนของการพัฒนาที่ “ป่าอยู่ คนอยู่ และอนาคตอยู่ได้พร้อมกัน”

ชุมชนอนุรักษ์ป่าสาธารณะบ๊ะออนซอน

บ้านหนองด้วง หมู่ 3 ตำบลอุทัยสวรรค์ อำเภอนากลาง จังหวัดหนองบัวลำภู

ประสานงาน : นายดนัยโชค บุญโสม นายกองค์การบริหารส่วนตำบลอุทัยสวรรค์

82 หมู่ 6 ตำบลอุทัยสวรรค์ อำเภอนากลาง จังหวัดหนองบัวลำภู 39170 โทร. 089 278 6150 ,042 315 885

ประชากร : 1,825 ครัวเรือน 6,595 คน แบ่งเป็นเพศชาย 3,312 คน เพศหญิง 3,283

พื้นที่ดำเนินงาน :

• ป่าสาธารณะบ๊ะออนซอน (ป่าเต็งรัง) พื้นที่ 2,184 ไร่ เป็นผืนป่าหลักของชุมชน
• พื้นที่ป่าเครือข่ายหลังการขยายผล รวมประมาณ 282 ไร่ ประกอบด้วย
  • ป่าในวัดและสำนักสงฆ์ 178 ไร่
  • ป่าในโรงเรียน 14 ไร่
  • ป่าในครัวเรือนและหัวไร่ปลายนา ประมาณ 90 ไร่

ระยะเวลาในการทำงานอนุรักษ์ : ปี 2538 - ปัจจุบัน (รวม 30 ปี)