ชุมชนแม่เชียงรายลุ่ม จ ลำปาง
ชุมชนแม่เชียงรายลุ่ม จ.ลำปาง
ชุมชนบ้านเชียงรายลุ่ม เป็นที่ลุ่มทางฝั่งตะวันตกของแม่น้ำวัง มีหนองน้ำใหญ่ 4 แห่ง คือ หนองกระทุ่มปง หนองน้อย หนองต๊ะใจ และหนองจิก จึงเป็นทำเลที่เหมาะสมแก่การเกษตรกรรมและการประมง ส่งผลให้ชุมชนเติบโตและขยายตัวขึ้น แต่พื้นที่ชุมชนส่วนใหญ่อยู่ในเขตป่าสงวนแห่งชาติป่าแม่พริก จึงมีพื้นที่ทำกินไม่มาก เฉลี่ยครัวเรือนละ 2 ไร่ เป็นพื้นที่เพาะปลูกที่เพียงพอเพื่อการบริโภคในครอบครัวเท่านั้น เป็นแหล่งรายได้สำคัญของชุมชนจึงมาจากการประมงในหนองกระทุ่มปง และการหาของป่าก็เป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิต เนื่องจากไม่มีกติกาการดูแลทำให้ป่าเสื่อมโทรม มีผลกระทบต่อสภาพน้ำในหนองกระทุ่มปง ที่ลดลงและแห้งในฤดูแล้ง
ปี 2546 มีการจัดประชาคมเพื่อวิเคราะห์ตนเอง เพื่อเริ่มต้นฟื้นฟูป่า หลังจากเห็นการทำงานของชุมชนบ้านแม่ระวาน ต.ยกกระบัตร อ.สามเงา จ.ตาก ซึ่งเป็นชุมชนที่ใช้ประโยชน์จากป่าผืนเดียวกัน นำมาสู่การจัดตั้งคณะกรรมการป่าชุมชนที่มีตัวแทนจาก 12 เขตคุ้มในชุมชน ร่างกฎระเบียบการใช้ป่าชุมชน จัดเวรยามรักษาป่าทั้งกลางวันและกลางคืน โดยหมุนเวียนกันแต่ละคุ้ม และทำป่าชุมชน 2,000 ไร่ ในปี 2551
เมื่อลงมือทำงาน ชาวบ้านพบว่า การดูแลป่าชุมชนมีผลต่อความสมบูรณ์องหนองกระทุ่มปง โดยเฉพาะปริมาณน้ำเพราะป่าช่วยเก็บน้ำในส่วนปลายสุดของอำเภอแม่พริก น้ำที่ไหลล้นจากป่าชุมชน ใช้ประโยชน์ในพื้นที่การเกษตรทางตอนใต้ และไหลลงสู่หนองกระทุ่มปง ก่อนลงสู่แม่น้ำวัง ความรู้นี้ทำให้เกิดการบริหารจัดการหนองกระทุ่มปง โดยมีกลไกการทำงานในรูปของคณะกรรมการเช่นเดียวกับป่าชุมชน ทำหน้าที่บริหารจัดการหนองกระทุ่มปง เพื่อเป็นแหล่งน้ำการเกษตรและเป็นแหล่งประมง
หลังจากชุมชนได้รับรางวัลลูกโลกสีเขียวในปี 2554 ยังได้สร้างยุทธศาสตร์ในการทำงานแบบบูรณาการ ทั้งฟื้นป่า ฟื้นน้ำ และเพิ่มแหล่งอาหาร ไม่ขยายพื้นที่เพาะปลูก และไม่ปลูกพืชเชิงเดี่ยว และใช้งานวิจัยมามาหาคำตอบและทางออกให้ชาวบ้านทั้ง 12 คุ้ม เห็นมูลค่าและคุณค่าของป่า โดยจัดทำแหล่งน้ำให้กระจายในป่าเพื่อให้เป็นแหล่งขยายพันธุ์อึ่ง สามารถเพิ่มพื้นที่ป่าชุมชนจาก 2,000 ไร่ เป็น 24,000 ไร่ สร้างฝายชะลอน้ำ คอนกรีตผสมไม้ไผ่ ในพื้นที่ลำห้วยทราย และห้วยสาขา จำนวน 36 ฝาย เพื่อยืดอายุน้ำขังในพื้นที่บ่อน้ำ ทำให้อึ่งขยายพันธุ์ได้ดีขึ้น โดยได้การสนับสนุนจากสถาบันและหน่วยงานภายนอก
ขุดบ่อเพาะพันธุ์อึ่งในพื้นที่ป่าชุมชนซึ่งมีปลวกมาก และสามารถใช้เป็นอาหารของอึ่ง โดยรักษารังปลวกเพื่อให้เกิดเห็ดและเป็นอาหารของอึ่ง และศึกษาชีววิทยาของอึ่งร่วมกับสำนักงานประมงจังหวัดลำปาง พบว่าการขยายพันธุ์ในพื้นที่ธรรมชาติได้ผลดีกว่าเลี้ยงในบ่อซีเมนต์
และร่วมกับศูนย์ส่งเสริมวนศาสตร์ชุมชนที่ 9 (ลำปาง) ศึกษาการกับเก็บคาร์บอนและความหลากหลายทางชีวภาพในป่าชุมอย่างมีส่วนร่วมพบว่า ปริมาณกักเก็บคาร์บอนเฉลี่ย 6.22 ตัน/ไร่ ในพื้นที่ป่าชุมชนบ้านแม่เชียงรายลุ่ม 24,000ไร่ มีปริมาณการกักเก็บคาร์บอนเฉลี่ย 149,280 ตัน
ขยายความรู้การจัดทำป่าชุมชน สู่ชุมชนข้างเคียงในตำบลแม่พริก 7 หมู่บ้าน และแนวคิดการจัดการไฟป่า และการขยายพันธุ์อึ่งไปสู่ชุมชนในตำบลผาปัง อ.แม่พริก จนสามารถขึ้นทะเบียนป่าชุมชนจำนวน 4 ป่า รวมพื้นที่กว่า 20,000 ไร่ ความสำเร็จของบ้านแม่เชียงรายลุ่ม นอกจากจะฟื้นป่าฟื้นน้ำให้กลับคืนมาได้ ยังสร้าง “ถนนสายอึ่ง” ขึ้นมาเป็นรายได้และเป็นความรู้ที่บอกถึงอัตลักษณ์ของชุมชน ถึงจะเป็นความรู้ “แค่หางอึ่ง” แต่ก็พึ่งพาได้
