ชุมชนตำบลบ้านพลวง จังหวัดสุรินทร์

ต้นแบบโครงข่ายกระจายน้ำแก้ปัญหาภัยแล้ง สร้างเศรษฐกิจชุมชน

ชุมชนเกษตรกรรมตั้งอยู่ตอนล่างของเทือกเขาพนมดงรัก ซึ่งเป็นพื้นที่อับฝนส่งผลให้มีปริมาณฝนน้อย สภาพป่าส่วนใหญ่เป็นป่าดิบแล้งและป่าโคก ดินปนทรายไม่อุ้มน้ำ ชุมชนประสบปัญหาขาดแคลนน้ำกิน น้ำใช้น้ำเพื่อการเกษตร ต้องเรียนรู้ ปรับตัว และต่อสู้กับสภาพดินฟ้าอากาศที่เปลี่ยนแปลง สร้างภูมิปัญญาการจัดการน้ำ สามารถเก็บกักน้ำและกระจายน้ำเป็นโครงข่ายหล่อเลี้ยงชีวิตคนในชุมชนและพื้นที่ใกล้เคียง  โดยการขับเคลื่อนเชิงยุทธศาสตร์การเชื่อมโยงเครือข่าย ความรู้ความเข้าใจถึงภูมิศาสตร์พื้นที่และการใช้ประโยชน์ต่าง ๆ การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติ การพัฒนายกระดับเพิ่มมูลค่าการผลิต ส่งเสริมการปลูกพืชผักเกษตรอินทรีย์ในพื้นที่สาธารณะประโยชน์ นับเป็นชุมชนที่มีความเข้มแข็งในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ เศรษฐกิจ และสังคมที่ยั่งยืน

ที่มาของของชุมชนตำบลบ้านพลวง

ชุมชนตำบลบ้านพลวง ร้อยละ 80 เป็นกลุ่มชาติพันธุ์เขมร ซึ่งมีลักษณะเด่นในเรื่องของความเชื่อ คนในชุมชนมีระบบการส่งผ่านแนวคิดด้านการอนุรักษ์จากผู้นำรุ่นก่อนถึงรุ่นปัจจุบัน แต่เดิมนั้นหมู่บ้านในตำบลบ้านพลวงขึ้นอยู่กับตำบลกังแอน อำเภอปราสาท จังหวัดสุรินทร์ ได้แยกออกมาตั้งเป็นตำบลบ้านพลวง เมื่อปี พ.ศ. 2534 ซึ่งประกอบด้วย 11 หมู่บ้าน ต่อมาปี พ.ศ. 2538 ได้แยกหมู่บ้านเพิ่มขึ้นอีก เป็นหมู่ที่ 12 บ้านกุมพะเนียง ในปี พ.ศ. 2544 ได้แยกบ้านสวายซอออกจากบ้านอำปึลกง ตั้งเป็นหมู่ที่ 13 และปี พ.ศ. 2547 แยกบ้านหนองพลวง ออกจากบ้านพลวง ตั้งเป็นหมู่ที่ 14

ปัจจุบันตำบลบ้านพลวง ประชาชนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทำนา อาชีพรองคือค้าขายและรับจ้างทั่วไป ในอดีตการอพยพตั้งถิ่นฐานที่อยู่อาศัยใหม่ของราษฎร จะมองปัจจัยหลักที่สำคัญคือ แหล่งน้ำ ทั้งน้ำดื่ม น้ำใช้ และน้ำเพื่อการเกษตร ชุมชนบ้านพลวงมีแหล่งน้ำขนาดใหญ่ ที่ชาวบ้านเรียกกันว่า “หนองถนนหัก” มีพื้นที่ 90 ไร่ ความจุน้ำ 107,200 ล้านลูกบาศก์เมตร หนองน้ำแห่งนี้มีพืชน้ำชนิดหนึ่งที่ชาวบ้านเรียกกันว่า “ต้นพลวง” มีลักษณะคล้ายต้นกกแต่ขนาดเล็กกว่า ขึ้นอยู่ตามหนองน้ำแห่งนี้เป็นจำนวนมาก ชาวบ้านจึงตั้งชื่อหมู่บ้านตามต้นไม้ชนิดนี้ มาจนถึงปัจจุบัน

ความโดดเด่นของผลงานช่วงรางวัลลูกโลกสีเขียว ประเภทชุมชน ปี 2560

ป่าชุมชนบ้านพลวงแบ่งเป็น 2 แห่ง ได้แก่ ป่าหนองยะทัต มีเนื้อที่ 1,761 ไร่ และป่าหนองตาลำ มีเนื้อที่ 896 ไร่ ในอดีตปี พ.ศ. 2518 ป่าเสื่อมโทรมเพราะการสัมปทานตัดไม้ และถูกจับจองเป็นที่อยู่อาศัยและที่ดินทำกิน ผู้นำชุมชนได้เจรจาและผลักดันขอคืนพื้นที่ เพื่อใช้เป็นป่าสาธารณะที่ใช้ประโยชน์ร่วมกัน ปลูกต้นไม้โตเร็วในโครงการอีสานเขียว ดำเนินการออกหนังสือสำคัญสำหรับที่หลวงเพื่อใช้ประโยชน์ร่วมกัน การตั้งคณะกรรมการบริหารจัดการป่าชุมชนระดับตำบล ที่มีสมาชิกครอบคลุมทั้ง 14 หมู่บ้าน แบ่งสายงานรับผิดชอบเป็นกรรมการฝ่ายอนุรักษ์ ฝ่ายประชาสัมพันธ์ และฝ่ายป้องกัน เมื่อเป็นการทำงานระดับตำบล จึงประสานงานร่วมกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานรัฐระดับอำเภอ จังหวัด และได้รับงบประมาณสนับสนุนจากตำบลตั้งแต่ปี พ.ศ. 2540 จนถึงปัจจุบัน ป่าชุมชนผืนใหญ่ทั้งสองผืนลักษณะเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ มีน้ำขังตามฤดูกาล ชุมชนขุดคลองรอบป่าเพื่อสร้างแนวเขตป้องกันการบุกรุก และป้องกันไฟ รวมถึงพัฒนาให้เป็นแหล่งเก็บกักน้ำ  

พื้นที่จังหวัดสุรินทร์ประสบกับปัญหาภัยแล้งรุนแรง น้ำในแหล่งน้ำธรรมชาติไม่เพียงพอต่อการอุปโภคบริโภค จากวิกฤติที่เกิดขึ้นนำมาสู่การดำเนินการโครงข่ายน้ำเพื่อการจัดการน้ำอย่างเป็นระบบของชุมชนตำบลบ้านพลวง โดยความร่วมมือกันขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน ผู้นำ และชาวบ้าน ทำการสำรวจพื้นที่ตำบลบ้านพลวง เพื่อหาแหล่งต้นน้ำในการวางโครงข่ายน้ำตำบลต่อมาสามารถพัฒนาการกระจายน้ำไปกักเก็บไว้ในแหล่งน้ำสาธารณะประโยชน์ทุกแห่งของตำบล และแหล่งกักเก็บน้ำของชาวบ้านด้วย โดยการขุดลอกแหล่งน้ำที่ตื้นเขิน และการทำคลองไส้ไก่เพื่อการเชื่อมโยงกระจายน้ำเข้าพื้นที่เพาะปลูก ใช้การฝังท่อในหนองน้ำให้อยู่ในระดับน้ำล้น เมื่อถึงฤดูน้ำหลาก น้ำที่เต็มบ่อจะไหลไปในพื้นที่รอบข้างผ่านคลองไส้ไก่ แหล่งน้ำยังเป็นแหล่งอาหารตามธรรมชาติ ถิ่นที่อยู่อาศัยของนกท้องถิ่น และนกอพยพหลายชนิด โครงข่ายสามารถแก้ไขปัญหาภัยแล้งแก่ชุมชน สร้างการมีส่วนร่วมของชุมชนในการบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติ

นอกจากนี้ยังได้บ่มเพาะเยาวชน เน้นการสนับสนุนให้เด็กได้มีส่วนร่วมกับป่าในระดับต่าง ๆ เช่น โครงการธนาคารเด็ก (คืนภาษีป่า) เป็นการส่งเสริมให้เด็กฝากเงินวันละบาทต่อคน เพื่อนำเงินกองทุนนี้ไปใช้ในการกู้ยืม และนำดอกเบี้ยมาใช้ในกิจกรรมปลูกป่า และการจัดค่ายอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม 

การปรับเปลี่ยนหลังจากได้รับรางวัลลูกโลกสีเขียว ประเภทชุมชน ปี 2560

ชุมชนตำบลบ้านพลวงสามารถรักษาพื้นที่ป่าและแหล่งน้ำตามธรรมชาติให้เป็นแหล่งที่อยู่อาศัยและขยายพันธุ์ของสัตว์ในป่า เพิ่มศักยภาพในการกักเก็บน้ำ โดยขุดลอกขยายพื้นที่รับน้ำ และกระจายน้ำผ่านคลองไส้ไก่ให้ครอบคลุมพื้นที่ทั่วทั้งตำบล ทั้งนี้การขุดลอกแหล่งน้ำสาธารณะประโยชน์ที่ตื้นเขินภายในตำบล ดำเนินการโดยไม่ใช้งบประมาณของราชการ ตามระเบียบกระทรวงมหาดไทยว่าด้วยวิธีการเกี่ยวกับ การขุดลอกแหล่งน้ำสาธารณะประโยชน์ที่ตื้นเขิน พ.ศ. 2547 หรือที่ชาวบ้านเรียกกันว่า “โครงการดินแลกน้ำ” เพื่อแก้ไขปัญหาภัยแล้งให้กับชุมชนตำบลบ้านพลวง  ซึ่งการได้ดำเนินการขุดลอกแหล่งน้ำสาธารณะประโยชน์ จำนวน 8 แห่ง ช่วยเพิ่มปริมาณกักเก็บน้ำเพิ่มขึ้น คิดเป็นปริมาณกักเก็บน้ำในพื้นที่ตำบลบ้านพลวงทั้งหมดประมาณ 4,000,000 ลูกบาศก์เมตร ประหยัดงบประมาณของทางราชการได้ประมาณ 15,000,000 บาท

ในช่วงที่มีสถานการณ์การแพร่ระบาดของโรคโควิด 19 ส่งผลกระทบประชาชนไม่สามารถออกไปใช้ชีวิตประจำวันได้ ชาวบ้านหันมาทำการปลูกผักสวนครัวไว้รับประทานเองภายในครัวเรือน และยังได้มีการจัดทำโครงการโคกหนองนา เพื่อพัฒนาพื้นที่ปลูกผัก เลี้ยงปลา เลี้ยงสัตว์ ปลูกต้นไม้ยืนต้นเพิ่มเติมในบริเวณป่าหัวไร่ปลายนา ได้เห็ดที่สามารถมาบริโภคได้ในครัวเรือน

ผลที่ได้รับจากการดำเนินโครงการโครงข่ายน้ำเพื่อการเกษตรของตำบลบ้านพลวง ทำให้ประชาชนที่ ประกอบอาชีพเกษตรกรรม ทำนา ปลูกผัก เลี้ยงสัตว์ สามารถมีน้ำใช้ในการประกอบอาชีพได้ดีขึ้น เพิ่มผลผลิต ทางการเกษตร ทำนาปีได้ผลดี มีน้ำใช้ในการผลิตน้ำประปาหมู่บ้านเพื่อใช้สำหรับการอุปโภคบริโภค ป่าทำเลสาธารณะประโยชน์ที่ประชาชนได้ร่วมกันอนุรักษ์ไว้มีความอุดมสมบูรณ์ ต้นไม้ในป่ามีความเจริญเติบโตและหนาแน่นมากขึ้น เป็นแหล่งพักผ่อนของชาวตำบลบ้านพลวง รวมถึงแหล่งศึกษาหาความรู้ของนักศึกษา และเยาวชน ในด้านการสำรวจชนิดพันธุ์ไม้ และชนิดพันธุ์สัตว์ในป่าชุมชน

ปัจจุบันการดำเนินงานพัฒนากลไกความร่วมมือและบูรณาการภาคส่วนต่าง ๆ ได้ประกาศแต่งตั้งคณะทำงานการอนุรักษ์ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมชุมชนตำบลบ้านพลวง ประกอบด้วย นายกองค์การบริหารส่วนตำบล สมาชิกองค์การบริหารส่วนตำบล กำนัน ผู้ใหญ่บ้านทุกหมู่บ้าน รวมถึงหน่วยงานโรงเรียน สาธารณสุข และป่าไม้ เพื่อปกป้องทรัพยากรดิน น้ำ ป่า พัฒนาเศรษฐกิจตามหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงเชื่อมโยงการเสริมสร้างเศรษฐกิจ สังคม สิ่งแวดล้อม และสมดุลธรรมชาติ

ชุมชนตำบลบ้านพลวง ต.บ้านพลวง อ.ปราสาท จ.สุรินทร์ 32140

ประสานงาน : นายก้องเกียรติ กายดี (ผู้ใหญ่บ้านหมู่ที่ 6)

169 หมู่ 6 ตำบลบ้านพลวง อำเภอปราสาท จังหวัดสุรินทร์ 32140 โทร :086 247 8383

ประชากร : จำนวนทั้งสิ้น 7,788 คน แยกเป็นประชากรชาย 3,892 คน ประชากรหญิง 3,896 คน  มีจำนวนครัวเรือนทั้งสิ้น 2,558 ครัวเรือน

พื้นที่ดำเนินงาน : 1. ป่าชุมชนหนองยะทัด มีพื้นที่ทั้งหมด 1,761 ไร่

2. ป่าทำเลเลี้ยงสัตว์หนองตาลำมีพื้นที่ประมาณ 896 ไร่

3. สวนป่าในบริเวณปราสาทหินบ้านพลวง มีพื้นที่ประมาณ 5 ไร่

4. โครงข่ายน้ำเพื่อการเกษตร ตำบลบ้านพลวง ครอบคลุมทั้ง 14 หมู่บ้าน ภายใน ต.บ้านพลวง อ.ปราสาท จ.สุรินทร์

ระยะเวลาในการทำงานอนุรักษ์ : ปี พ.ศ. 2520 - ปัจจุบัน (รวม 47 ปี)